Μπούλες, το αποκριάτικο δρώμενο της Νάουσας!

photo © Art Magazino

Η Νάουσα (Νιάουστα), με τεράστια ιστορία στη μακραίωνη πορεία της, είναι πόλη με έντονη εμπορική δραστηριότητα. Τα καριοφίλια της, τα πιστόλια και τα γιαταγάνια, τα μάλλινα και μεταξωτά της υφάσματα κι -ιδιαίτερα- τα ξακουστά κρασιά της («κρασί ωσάν της Νιάουστας το φέρουν στο μαντίλι») ταξιδεύουν μέχρι τις άκρες της –τότε- οθωμανικής αυτοκρατορίας αλλά και στην Οδησσό, τη Βιέννη, την Πέστη, τη Μόσχα τη Λειψία κι αλλού.

Είναι απ’ τα ακμαιότερα οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα, “τριανταφυλλένιο κήπο” ονομάζουν οι Οθωμανοί την προστατευμένη πόλη, καύχημα της βασιλομήτορος (Βαλιντέ Σουλτάνας). Η πόλη απολαμβάνει προνόμια, θεωρείται -κατά τον Πουκεβίλ- «ελεύθερη μητρόπολη των χριστιανών της από εδώ του Αξιού Μακεδονίας». Με καθεστώς, σχετικής, αυτονομίας έχει δική της διοίκηση. Οι κάτοικοί της έχουν το δικαίωμα να φέρουν όπλα κι η τουρκική κυριαρχία εκδηλώνεται –μόνο- με την παρουσία του βοεβόδα (διοικητή) και του καντή (ιεροδικαστή), που ελέγχει την εκπλήρωση των ελάχιστων φορολογικών υποχρεώσεων των Ναουσαίων.

Η στολή του γενίτσαρου. © Kώστας Φύκατας

Παρόλα αυτά η πόλη είναι υπόδουλη κι όταν –το 1705, με φιρμάνι- διατάσσεται η βίαιη στρατολόγηση νέων, υπάρχει δυναμική αντίδραση απ’ τους Ναουσαίους. Μέρες αποκριάς φτάνει ο σιλιχτάρης των ανακτόρων, με ακολουθία στρατιωτών, για να παραλάβει 50 νέους. Η απάντηση των Ναουσαίων είναι ΟΧΙ. Σκοτώνουν τους απεσταλμένους και, μ’ επικεφαλής τον Ζήση Καραδήμα, σχηματίζουν σώμα με πάνω από 100 πολεμιστές. Περισσότερο από δυο μήνες κρατά ο κλεφτοπόλεμος με το ασκέρι του Βοεβόδα της Βέροιας. Σκληρές μάχες δίνονται μέχρι που, δίπλα απ’ την Αράπιτσα, πέφτει νεκρός ο Ζήσης κι αιχμαλωτίζονται οι δυο του γιοι. Τους φέρνουν στη Βέροια και τους κρεμούν στο πλατάνι της πλατείας Ωρολογίου. Οι οικογένειες των αρματολών μεταφέρονται στις φυλακές Θεσσαλονίκης, το παιδομάζωμα όμως ματαιώνεται. Τον επόμενο χρόνο -τις απόκριες- μνημονεύοντας το γεγονός οι ανύπαντροι νέοι της Νάουσας, ντύνονται τη φορεσιά του αρματολού, φοράνε τον “πρόσωπο” (για να μην τους αναγνωρίσουν) και γυρίζουν την πόλη, αναπαριστώντας το παιδομάζωμα και τον τρόπο που –τελικά- το γλίτωσαν *.

Ο αγώνας συνεχίζεται σιωπηλά μέχρι που, την Κυριακή της Ορθοδοξίας του 1822, η Νάουσα επαναστατεί. Μαζί ξεσηκώνεται κι η Κασσάνδρα. Η πόλη της Νάουσας πολιορκείται -από μεγάλη τουρκική δύναμη- αλλά αντέχει… μέχρι που, την εβδομάδα της διακαινισήμου, συντελείται το δικό της Πάσχα: καταστρέφεται ολοσχερώς. Οι γυναίκες της, για να γλυτώσουν την ατίμωση, πέφτουν -μαζί με τα παιδιά τους- στ’ αφρισμένα νερά της Αράπιτσας. Οι κάτοικοι σφαγιάζονται ή πωλούνται, στα σκλαβοπάζαρα, ενώ οι περιουσίες τους κατάσχονται. Πάνω από 2.000 ψυχές χάνονται στον χαλασμό. Εδώ όμως στη Μακεδονία μας, τη Νάουσα, την Κασσάνδρα και τον Όλυμπο, καθυστερούν τ’ ασκέρια του σουλτάνου. Πνίγουν τον τόπο στο αίμα, αλλά έτσι εδραιώνεται η επανάσταση στον Μοριά και φαίνονται οι πρώτες αχτίδες ελευθερίας του γένους.

photo © Art Magazino

Ξεχωριστό και θεμελιώδες στοιχείο των εορταστικών εκδηλώσεων των απόκρεω, στη Νάουσα, εξακολουθεί να είναι το δρώμενο μπούλες. Σε αντίθεση με την “αταξία”, που επικρατεί τις μέρες της αποκριάς, αυτό το μοναδικό δρώμενο χαρακτηρίζεται από την πειθαρχημένη, τυποποιημένη και -εξαιρετικής αισθητικής- εμφάνιση των συμμετεχόντων.

Δρώμενο με ιδιαίτερο χαρακτήρα, δημιουργεί ξεχωριστή ατμόσφαιρα –διαφορετική απ’ τα συνηθισμένα “καρναβάλια”- με τα οποία έχει συνδεθεί, γενικότερα, η περίοδος αυτή. Με βαθιές ρίζες στον χρόνο, συμπυκνώνει στοιχεία της τοπικής παράδοσης και των ηρωικών αγώνων της πόλης. Οι Ναουσαίοι ντύνονται την αρματολίτικη στολή τους, φορούν τον “πρόσωπο” (κέρινη νεκρική μορφή)-για να μην τους αναγνωρίσουν οι Τούρκοι- και τον “θώρακα” με ασημένια κέρματα -σαν άλλη ασπίδα- για να μην τους χτυπήσουν.

Photo © Art Magazino

Κάθε Κυριακή της αποκριάς και κάθε Κυριακή της Τυρινής, από νωρίς το πρωί – με τελετουργικό τρόπο, αρχίζει το ντύσιμο.

Το ενδιαφέρον όλων είναι η άψογη εμφάνιση και τα τραγούδια -στην πλειοψηφία τους- λυπητερά, αφού συμβολίζουν το ξεπροβόδισμα στο παιδομάζωμα ή στον πόλεμο.

Οι ευχές και τα κεράσματα είναι χαρακτηριστικά αυτής της ημέρας. Ιδιαίτερα συγκινητικό είναι το καλωσόρισμα των μελών του μπουλουκιού κι η τελετή αποχαιρετισμού στο σπίτι.

Ο λυπητερός ήχος του ζουρνά αντηχεί αχάραγα, πρωί της Κυριακής, για να μαζέψει το μπουλούκι -από σπίτι σε σπίτι- μέχρι να πάρουν, τελευταίο, τον αρχηγό του. Η μπούλα βγαίνει στο μπαλκόνι να χαιρετίσει τους συντρόφους, που αντιχαιρετούν από κάτω.

Στο κατώφλι -κι αφού σχηματίσει το σημείο του σταυρού τρεις φορές- αποχαιρετά μάνα, πατέρα, αδέλφια και συγγενείς. Στη συνέχεια χαιρετά το κάθε μέλος του μπουλουκιού, με τη χαρακτηριστική χειραψία: πηδώντας στο ένα πόδι τρεις φορές. Μαζί κι η “νήφη”, άντρας ντυμένος νύφη, ο οποίος σκύβει και φιλά το χέρι της μπούλας. Όλοι μαζί κατευθύνονται στο κονάκι (δημαρχείο), να πάρουν άδεια και ν’ αρχίσει το δρώμενο – στους δρόμους της πόλης. Ο αρχηγός του μπουλουκιού –μόνο- αποκαλύπτει το πρόσωπο, που κρύβει κάτω απ’ τον “πρόσωπο”, για να δοθεί η άδεια.

Τα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς τον ρόλο του αρχηγού έπαιρνε κάποιος προύχοντας -έμπιστος των Οθωμανών- ο οποίος αποκάλυπτε το πρόσωπό του κι εγγυόταν για τα μέλη του μπουλουκιού, ώστε να δοθεί η άδεια για την τέλεση του δρώμενου.

Χωρίς να χορεύουν, με ανεπανάληπτη πομπή, φθάνουν -γύρω στο μεσημέρι- στο δημαρχείο. Εδώ γίνεται το προσκύνημα: η νύφη προσκυνά ενώ η μπούλα προτείνει το χέρι για χειραψία, πηδώντας στο ένα πόδι τρεις φορές, με τον ήχο απ’ τα φλουριά να σκορπά ρίγη συγκίνησης σε μυημένους και μη. Κάτω απ’ τα παράθυρα του δημαρχείου οι μπούλες γέρνουν πίσω το κορμί και τινάζουν, αγέρωχα, το στήθος.

Ο πρόσωπος του γενίτσαρου © Κώστας Φύκατας

Μόλις δοθεί η άδεια χορεύουν πρώτα τη Ρόιδο. Μετά βγάζουν τις πάλες -απ’ τα θηκάρια- και χορεύουν τον Θούριο του Ρήγα. Αστράφτουν οι πάλες στον μεσημεριανό ουρανό, πετάνε σπίθες -σα χτυπούν μεταξύ τους- σε κάθε τίναγμα. Ακολουθούν καθορισμένοι απ’ την παράδοση χοροί, παπαδιά, Μακρινίτσα κ.ά. Έπονται οι πατινάδες, από μαχαλά σε μαχαλά, σε –επίσης- καθορισμένο δρομολόγιο, στις παρυφές της –τότε- πόλης. Στα τριώδια (εκεί όπου συναντιούνται τρεις οδοί) και τις πλατείες χορεύουν κυκλικούς χορούς.

Έτσι μπορούσαν –εύκολα- να μπαίνουν στο μπουλούκι αρματολοί, που είχαν φύγει στο βουνό, ήταν ακόμη κι επικηρυγμένοι απ’ τους Τούρκους, ν’ ανταλλάσσουν μηνύματα -μυστικά του αγώνα- και να μαζεύουν χρήματα, απ’ τους προύχοντες, για τον αγώνα.

Το απόγευμα φτάνουν στην πλατεία Αλωνίων, που βρίσκεται στην άκρη της πόλης μ’ εύκολη διαφυγή προς το βουνό. Βγάζουν τον “πρόσωπο” κι ενώνονται με τον κόσμο. Εδώ παλιές μπούλες (ο χορευτής σταματά να ντύνεται λίγο πριν παντρευτεί) καλούνται να χορέψουν αντάμα ενώ, μαζί με τους χορευτές – παλιούς και νέους, πιάνονται στον χορό και πολλοί άλλοι πολίτες. Όλοι γίνονται μια παρέα. Αργότερα τα μπουλούκια συνεχίζουν τη διαδρομή τους μέχρι τα «Καμμένα» (σημερινή πλατεία Τρόμπακα έξω απ’ το διοικητήριο), όπου στήνουν τους τελευταίους χορούς.

Το βράδυ της Καθαράς Δευτέρας το τελετουργικό τελειώνει, στα Καμμένα. Εκεί, αφού χορέψουν τον τελευταίο νιζάμικο, σηκώνουν τον ζουρνατζή στα χέρια και του εύχονται ΑΞΙΟΣ. Κατόπιν, σ’ εσωτερικό κύκλο, χτυπούν –μαζί- τις μύτες απ’ τις πάλες και δίνουν όρκο και συγχώρεση μαζί (είναι στενά συνυφασμένη η παράδοση με την ορθοδοξία μας) Ο,ΤΙ ΕΙΠΑΜΕ ΚΑΙ ΔΕΝ ΕΙΠΑΜΕ ΕΔΩ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ. Κι αφού πάρουν χέρι όλοι μεταξύ τους, απ’ τον μεγαλύτερο μέχρι και τον μικρότερο, το μπουλούκι διαλύεται ως την επόμενη αποκριά.

Η δράση των ανθρώπων που συμμετέχουν στην τέλεση είναι, κατά βάση, δράση χορευτική. Χωρίς αυτήν η τέλεση του εθίμου είναι αδύνατη. Τα κυριότερα στοιχεία του εθίμου, που μας μεταφέρονται από μία πολύ αυστηρή προφορική παράδοση είναι:

  • Η συγκρότηση του μπουλουκιού, που προϋποθέτει την αυστηρή αποδοχή και τήρηση ορισμένων κανόνων τέλεσης του εθίμου, για συμμετοχή σ’ αυτό.
  • Το φύλο των τελεστών – είναι μόνο νέοι άνδρες.
  • Τη γυναικεία μορφή (νύφη μπούλα) την υποδύεται πάντα άνδρας, χωρίς όμως ίχνος θηλυπρέπειας.
  • Η ένδυση κι η συμπεριφορά των τελεστών διέπονται από πατροπαράδοτους κανόνες.
  • Τα μουσικά όργανα -ζουρνάς και νταούλι- οι χοροί, το δρομολόγιο που ακολουθεί τις παρυφές της –τότε- πόλης, είναι προκαθορισμένα απ’ το τελετουργικό και εκτελούνται, αναλλοίωτα, στο πέρασμα των χρόνων.
  • Το ντύσιμο, το μάζεμα, το προσκύνημα της νύφης, το δρομολόγιο, το μουσικό ρεπερτόριο, οι χοροί, τα όργανα, οι συμμετέχοντες, κρατούν -εδώ κι αιώνες- τους ίδιους κανόνες.
  • Το δρώμενο ξεκινά την Κυριακή της αποκριάς και συνεχίζεται, χωρίς τον “πρόσωπο”, τη Δευτέρα – οπότε τα μπουλούκια φιλεύονται, στα σπίτια των μελών τους, και γλεντούν.
  • Επαναλαμβάνεται την Κυριακή της Τυρινής, στην πλατεία Αλωνίων γίνεται μεγάλο γλέντι με παραδοσιακούς μεζέδες και το φημισμένο ναουσαίικο κρασί.
  • Συνεχίζεται την Καθαρά Δευτέρα χωρίς τον “πρόσωπο”, αλλά με το καθορισμένο δρομολόγιο.
  • Την Κυριακή της Ορθοδοξίας όλα τα μπουλούκια συναντώνται στην περιοχή Σπηλαίου -για να γλεντήσουν- με παραδοσιακές πίτες, γλυκά του ταψιού κι άφθονο κρασί.
Γιώργος Λιναρίτης, Διονύσης Φύκατας, Παναγιώτης Πετρόπουλος
Βέτα Φύκατα, Διονύσης Φύκατας, Κώστας Φύκατας, Λένα Σερδαρίδου, Παναγιώτης Πετρόπουλος, Γιώργος Λιναρίτης

*Ιστορικά στοιχεία απ’ το βιβλίο του Νικολάου Δ. Χατζηϊωάννου «Μάρτυρες του Χαλασμού της Νάουσας», Ι. Μ. Βεροίας & Ναούσης, Νάουσα 2010

Ευχαριστούμε από καρδιάς την Λένα Σερδαρίδου, Κώστα, Βέτα και Διονύση Φύκατα για ό,τι έκαναν για εμάς και για την υπέροχη φιλοξενία τους! Χωρίς αυτούς τίποτα δεν θα μπορούσε να γίνει, καθώς και την Μαρία Κολτσάκη για την ευγενική παραχώρηση του κειμένου.

© Art Magazino / Aπόκριες 2018

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s